Linda-Gail Bekker stond in januari 2025 in een steriele fabriek. Even liet ze het zichzelf geloven.
Het eerste HIV-vaccin, ontworpen en geleid door Afrikaanse wetenschappers, zou eindelijk kunnen werken.
Het was een broze hoop. Kwetsbaar, omdat het virus zich niet zomaar verbergt. Het evolueert. Het muteert. Het lacht om onze pogingen om het af te sluiten. Al ruim veertig jaar is HIV de geest van het feest. Wij hebben behandelingen. Wij hebben overleving. Maar we hebben geen geneesmiddel. En we hebben zeker geen preventie via vaccinatie.
Tot nu toe?
In januari 2025 veranderde het landschap. Niet met een knal, maar met een fluistering van mogelijkheden. Bekker, een infectieziektegigant aan de Universiteit van Kaapstad, zag een pad. Maar net toen de horizon helderder werd, gingen de lichten uit.
De mRNA-doorbraak in HIV-onderzoek
mRNA-technologie heeft ons gered van Covid-19. Nu is het onze beste kans om HIV te kraken.
Waarom is dit specifiek van belang voor een HIV-vaccin? Omdat de oude manier om vaccins te bouwen – het kweken van verzwakte virussen of eiwitten in laboratoria – te traag is. Te rigide. HIV is een vormveranderaar. Om het te verslaan, heb je snelheid nodig. Je moet herhalen. Je moet het script sneller veranderen dan het virus zijn jas kan veranderen.
mRNA maakt precies dat mogelijk. Het is code. Bewerk de volgorde en het lichaam produceert het eiwit. Dagen, geen maanden.
Het doel is duidelijk. Het envelopeiwit. Het is de grijphaak die HIV gebruikt om immuuncellen vast te grijpen. Blokkeer die haak, blokkeer de infectie. Maar hier zit de valkuil: het immuunsysteem ziet meestal een lokaas. Een flitsende, veranderlijke aanvalsman die verandert telkens wanneer antilichamen in de buurt komen.
Decennia lang achtervolgden onderzoekers deze geesten. Ze maakten vaccins die reacties teweegbrachten, maar nooit de juiste. Toen vonden ze de heilige graal: antilichamen in grote lijnen neutraliseren. Zeldzame verdedigers. Ze kijken door de lokvogels heen. Ze richten zich op de verborgen, bewaarde delen van het virus.
Het probleem? Je lichaam maakt ze niet zelf aan. Het kost jaren van vechten om een levend virus te ontwikkelen. Een vaccin moet die strijd faken. Het moet het immuunsysteem door een gechoreografeerde dans van mutaties leiden, schot na schot, om het lichaam te trainen om deze elite-antilichamen te produceren.
Het vereist precisie. Het vereist geduld.
mRNA biedt de precisie. En de snelheid.
Hoe politieke verschuivingen de financiering van HIV-vaccins beïnvloeden
De wetenschap was er klaar voor. De klinische onderzoeken stonden in de wachtrij. Het team van Bekker stond op het punt de eerste deelnemers in te schrijven.
Toen keerde Donald Trump terug naar het Witte Huis.
Op zijn eerste dag bevroor een uitvoerend bevel de buitenlandse hulp. Van de ene op de andere dag verdween het contract van USAID ter waarde van $ 45 miljoen. Dat geld was niet slechts een getal. Het was de levensader van Bekkers project. Het was de brandstof voor jarenlang werk.
Washington had lange tijd 90 procent van de mondiale financiering voor HIV-vaccins voor zijn rekening genomen. Als die kraan wordt dichtgedraaid, is de droogte onmiddellijk.
Het is een wrede speling van het lot. We begrijpen eindelijk welke immuunrespons nodig is. We hebben eindelijk een tool (mRNA) die dit snel kan leveren. En dan verdampt de politieke wil.
Robert F. Kennedy Jr., die toezicht houdt op het gezondheidsbeleid, voegt nog een laag chaos toe. Onder zijn toezicht begon de NIH met de ontmanteling van de Consortia voor de ontwikkeling van HIV/AIDS-vaccins. De subsidies zijn stopgezet. De steun voor mRNA-projecten werd over de hele linie ingeperkt.
En Zuid-Afrika? De biomedische krachtpatser van het continent? Het bevond zich in het vizier van Trump vanwege politieke beschuldigingen. Samenwerkingssubsidies werden stopgezet. De bruggen tussen de Amerikaanse wetenschap en de Afrikaanse expertise, die in tientallen jaren zijn opgebouwd, zijn verbrand.
“Een perfecte storm”, zegt Mitchell Warren van AVAC. “Een storm die is ontworpen om ons ervan te weerhouden voort te bouwen op de meest opwindende wetenschap in 45 jaar.”
De bijwerkingen die mRNA-onderzoeken tot stilstand brachten
Maar wacht. Het is niet alleen maar geld. Het is biologie.
mRNA is niet perfect. Vroege onderzoeken naar HIV-specifieke mRNA-vaccins brachten een vreemd, aanhoudend probleem aan het licht.
Chronische urticaria. Netelroos.
In onderzoeken van Moderna ontwikkelde ongeveer één op de twaalf patiënten netelroos die jarenlang aanhield. Het gebeurde bij verschillende vaccinontwerpen. Verschillende delen van het HIV-envelopeiwit. Maar altijd dezelfde bijwerking.
Waarom?
Niemand weet het zeker. Is het het eiwit? Het mRNA? Het leveringsmechanisme? “Niet roken”, zegt William Schief van Moderna en Scripps Research. Ze hebben veel oorzaken uitgesloten, maar het verband blijft duister.
Het roept een vraag op: is het envelopeiwit van HIV op unieke wijze irriterend voor het immuunsysteem op een manier die geen enkel ander vaccinantigeen is?
Het vermoeden hangt in de lucht. Onbeantwoord.
De door Afrika geleide toekomst van het HIV-vaccin
Ondanks de financieringsstop stopte Bekker niet. Ze draaide zich om.
IAVI pakte de rekening op. Maar de wetenschap moest zich aanpassen. De oplossing? Lagere doses.
In de IAVI G004-studie werd het vaccin getest met een tiende van de dosis van de oorspronkelijke onderzoeken.
Zijn de netelroos verschenen?
Nee. Bij de laagste dosis kwamen de chronische urticaria nooit voor.
De immuunrespons? Nog steeds krachtig. Nog steeds in staat om de antilichamen te activeren die ze nodig hebben.
Nu is het team op zoek naar de goede plek. Voldoende dosis om het immuunsysteem te trainen. Niet genoeg om de huidreactie te veroorzaken. Een evenwicht, zorgvuldig gevonden in Zuid-Afrika, weg van de gedefundeerde Amerikaanse pijplijn.
Bekker is nog steeds aan het pushen. Filantropieën en andere regeringen komen tussenbeide om het zwarte gat te vullen dat is achtergelaten door de terugtrekking van de VS. De processen gaan door, zij het op kleinere schaal.
“We weten wat we moeten doen”, zegt Barton Haynes van Duke.
De wetenschap is solide. De technologie is bewezen. De politieke tegenwind is stormachtig.
Kunnen we HIV verslaan zonder Amerikaanse financiering? Zonder het grootste laboratorium van het Westen?
Misschien niet. Maar Bekker bevindt zich nog steeds in die fabriek. En ze heeft het licht niet uitgedaan.
Het virus muteert nog steeds. Het raam staat nog open. En voorlopig besturen de Afrikanen de bus.
